Ferdinand Magellaan

Vergeet Vasco da Gama, Columbus of zelfs Marco Polo. Stefan Zweig’s minitieuze werk over Ferdinand Magellan, Fernão de Magalhãis, overstijgt de meest stoutmoedige plannen (mannen?) uit de Moderne Tijd. Eerder deze week las ik Zweig’s biografie over Michel de Montaigne, waarover later meer.

“Ferdinand Magellaan is één van ’s werelds meest beroemde zeevaarders. Hij was de eerste man die van de Atlantische tot de Stille Oceaan voer, de eerste kapitein die de volledige reis rond de wereld maakte, hoewel hij in de Filippijnen gedood werd.”

In het begin waren er.. kruiden

De 21e eeuwse Europeaan verorbert zijn dagelijkse portie aardappelen, tomaten en fruit alsof ze op onze bodem groeide. Maar niets is minder waar. Voor de moderne import van deze delicatessen, genoten Oosterse kruiden de allerhoogste waarde. Zo omnivalent als een peperbusje vandaag in elk restaurant te vinden is, zo schaars was het in de geschiedenis van de wereldhandel. In de elfde eeuw had een peperkorrel dezelfde waarde (in gewicht) als zilver. Je kon er vastgoed mee kopen, schulden mee inlossen, of een salaris uitbetalen. Wij zijn gewend aan een vaste valuta, de euro, waardoor het makkelijk te vergeten is dat voor het gros van onze geschiedenis, kostbare (edel)metalen maar ook zeldzame kruiden gangbare betaalmiddelen waren. Net zoals Made in Germany vandaag als kwaliteitslabel geldt, was Arabisch of Indisch voor lange tijd een garantie voor delicatesse en verfijning. Dit had te maken met de enorme moeite die het kostte om de kruiden tot in Europa te krijgen, vergelijkbaar met het bouwen van piramides in Afrika. Afgezien van Alexander de Grote, was Europa’s invloed in het Oosten initieel vreedzaam, met handel als belangrijkste bindmiddel.

Wat als de aarde niet vlak is?

Het ptolemeïsche wereldbeeld liet geen ruimte voor discussie – onder de evenaar woedde een helse hitte. De eerste berichten van Marco Polo en Ibn Battuta werden als verzonnen verhalen afgedaan.

“The boiling waters would melt the pitch and oakum out of the seams; planks and sails would catch fire in the scorching sun; every Christian who tried to enter ‘the land of Satan’, which was hot as the crater of a Volcano, would be burnt as black as a Negro.”

Dat gebeurt er met ontdekkingsreizigers die zich buiten de grenzen wagen. 🙂

De Portugezen, onder impuls van Henrique Infante, bouwden in de 15e eeuw ’s werelds meest geavanceerde vloot. Bartolomeu Dias voer in 1486 als eerste mens om de Kaap  de Goede Hoop. Later vervolgde Vasco Da Gama diezelfde route tot in Indië. De ptolemeïsche wereldkaart, zoals die al eeuwenlang bestond, wankelde. Het Oosten werd verkend, en Portugal verrijkte zich door de handel die ontstond. Een jonge man uit Genoa bood zich bij de Portugese koning aan om een expeditie naar het Westen te leiden. In plaats van helemaal over Zuid-Afrika te varen, zou je ook via het Westen Indië kunnen bereiken en tijd besparen. Maar waarom zouden de Portugezen, die slapend rijk werden van hun handel, levens op het spel zetten? En zo geschiedde het dat deze jonge man in Spanje terechtkwam, en hij iets later Westwaarts voer. Christopher Columbus’ naam is sindsdien vereeuwigd in ons collectief geheugen, net zoals Indianen in Amerika, genoemd naar Amerigo Vespucci. Deze ontdekking bereikte in 1493 Europa, wat tot conflict tussen Portugal en Spanje leidde. Dankzij pauselijk decreet (1494) zou de wereld voortaan in een Portugees (Indië en Afrika) en Spaans (Amerika) deel gesplitst worden. Een mens kan zich afvragen tot wat voor een macht het Portugese rijk gegroeid zou zijn, indien ze Columbus niet weggestuurd hadden (hoewel hun lage bevolkingsaantal een probleem zou vormen). Die fout zouden ze geen twee keer maken, toch?

Doei Portugal

Ferdinand Magellaan spendeerde rond diezelfde periode zeven jaar in dienst van Portugal’s marine. Hij ontpopte zich tot een bekwaam zeevaarder, sluw strateeg en betrouwbaar soldaat in de verkenningen rond Indië. Zijn terugkomst in Lissabon, dat ondertussen van klein stadje tot één van ’s werelds machtigste hoofdsteden gegroeid was, dankzij de rijkdom van de handel, ging ongemerkt voorbij. De plaatselijke aristocratie had meer oog om de recent vergaarde rijkdom en status te beschermen, dan de soldaten te vieren die het in de eerste plaats mogelijk maakten. (Vraag maar aan Rambo.)

Magellaan was, als lid van de adelijke familie, teleurgesteld. Langzaam maar zeker probeerde hij te wennen aan het leven in Lissabon, zich voorbereidend op een nieuwe expeditie, toen hij op oude berichten van een zogenaamde “straat” stuitte. Talloze pogingen waren ondernomen om een verbinding tussen de Atlantische en Stille Oceaan te vinden. (Dit zou pas begin 20e met het kanaal van Panama opgelost worden.) Maar ergens zuidwaarts zou een straat bestaan, die de mogelijkheid bood om de wereld rond te varen, en zou bewijzen wat astrologen al decennialang beweerden: dat de aarde niet vlak, maar rond is.

Magellaan, 35, een veteraan en op Vasco da Gama na de meest ervaren zeevaarder in Lissabon, vroeg koning Emanuel om een pensioen dat bij zijn status hoorde. Zijn vraag werd niet ingewilligd, noch werd hem toegestaan om aan een nieuwe expeditie deel te nemen, die op dat moment bijna wekelijks vertrokken. Gedesillusioneerd en afgewezen besloot hij aan zijn plan te werken dat hem een plaats in de geschiedenisboeken zou opleveren, en waarmee hij bij de Spanjaarden zou aankloppen. Diezelfde Spanjaarden hadden, op dat moment, weinig trek om Amerik – een onmetelijk gebied waar ze slechts een paar honderdtal soldaten naartoe konden sturen- te koloniseren. Indië en de rijkdom van de Filippijnen waren een veel aantrekkelijkere bestemming, en een handelsroute zonder de vijandige Portugezen (via het Oosten) zou westwaarts gevonden moeten worden. En zo verliet Magellaan zijn thuisland voor Sevilla, om zijn expeditie onder Spaanse vlag te plannen.

De voorbereiding

De in Gent geboren Karel de Vijfde gaf Magellaan de toestemming om zijn armada samen te stellen en de voorbereiding te starten.

“No one could advise Magellan, for no one was acquainted with the untrodden paths into which he was to venture. No one could tell him how long the journey would last; into what lands, through what climates, among what people it would lead. He must provide for all conceivable possibilities; for arctic cold and tropical heat, for storm and calm, for one or two or three years, for war and fort rade. Single-handed, and in defiance of unanticipated resistance, he made his calculations and conducted his struggle. It was now, when the magnitude of the enterprise became apparent, that the full energy of the man, which had so long been eclipsed by other reputations, was fully disclosed.
Whereas his famous rival Columbus, the ‘Don Quixote of the Seas’, a visionary and dreamer, left the practical details to the Pinzóns and other pilots, Magellan (who in this matter resembled Napoleon), being as precise and meticulous in execution as he was bol dan untrammelled in conception, attended personally to the most subordinate matters. His genius was shown not only in his imagination but also in his infinite capacity for taking pains. Just as Napoleon, for many weeks before his speedy and tumultuous crossing of the Alps, carefully calculated how many pounds of powder and how many sacks of oats should be supplied at a particular place on a particular day, so did this conqueror of the globe, when outfitting his fleet, decide for two or three years in advance how to provide for every conceivable eventuality.
It was a tremendous undertaking for one solitary man, in the case of so far-reaching an enterprise, to overcome the hundred hindrances which the inertia of circumstances interposed everywhere against the transformation of idea into fact.”
 

(..)

“Again and again, truly creative work must be done by the actual creator in person if it is to be done at all.”

(..) 

“This was a heroic struggle on three fronts by a lonely man, faced simultaneously with the resistance of adversaries abroad, adversaries at home, and adversaries who took the form of the obstacles imposed by material conditions against any enterprise which is out of the common.”

De reis en terugkeer

Gefluister, opstand, muiterij en de dood maakten deel uit van Magellaan’s reis. Onmacht, overmoed en wanhoop worden prachtig beschreven door Stefan Zweig, net zoals Elcano’s lot – maar daarvoor lees je zelf het boek.